Umay Türk mitolojisindedoğum ve bereketin sembolü olan en önemli tanrıçanın adıdır. Eski Türklerde anneleri (özellikle loğusa kadınları) ve çocukları koruyan, olumlu nitelikleri bulunan bir ruhtur.
En eski Türkçe kelimelerden birisi olan Umay kelimesi Divân-ı Lügati’t-Türk‘te plasenta kelimesini karşılayacak şekilde "son, kadın doğurduktan sonra karnından çıkan sonu" olarak geçmektedir. Orhun Yazıtlarında da geçen Umay, Türk ve Moğol mitolojisinde bir bereket tini olup hamilelerin, doğmuş ve henüz doğmamış çocuklar ile hayvan yavrularının koruyucusudur.
Umay’la güneşin ilgisi vardır. Güneş’in sarı rengi yüzünden Türk boylarında Umay’a, “Sarıkız” da denilmektedir. Türk efsane ve masallarında ay erkek, güneş de dişi olarak düşünülür. Bu düşünce Umay kültüyle ilgilidir. Çünkü sarıkız da denilen Umay’ın, güneşle bağlantısı vardır. Yine Anadolu’da dâhil olmak üzere günümüz Türklerinin yaşadığı yerlerde görülen, ağaçların dallarına Allah’tan çocuk dilemek üzere küçük bez salıncak ve beşiklerin asılması, İslam’dan önceki Umay kültünün izleridir.
Erlik Han, eski Türklerin ve Moğolların inancı olan Gök Tanrı inancında yeraltı âleminin efendisidir. (Yeraltı âlemi=Yerlik/Erlik). Erlik, Tengri‘nin oğlu olmasına rağmen kötülüğü simgeleyen bir tanrıdır. Yani günümüzdeki şeytan ile aynı anlama gelir. Altayların bir yaradılış destanına göre Erlik, dünyanın yaradılışında Tengri’ye karşı fenalık yapmış ve Tengri onu ceza olarak yeraltı âleminin efendisi yapmıştır. Bu destan İslam’daki şeytanın cennetten kovulmasıyla benzerlik gösterir.
Yukarıda anlattıklarımızı özetlersek; Türk mitolojisinde Umay kadın ve çocukların koruyucusu bir melek iken, Erlik ise insana kötülük eden bir şeytan olarak karşımıza çıkar.
Simav ve çevresinde, Orta Asya’dan getirdiğimiz bazı kültür kalıntıları arasında Şamanizm’in bazı kırıntılarının da olduğunu, önceki yılarda bir makale olarak kaleme alıp bu tespitlerimizi “Simav’da Yaşayan Şamanist Kültürün İzleri Üzerine Birkaç Not” adı altında yayımlamıştık. Bu makalede, Simav’da Şamanizm’in etkisiyle hala yaşayan bir Sarıkız inanışından kısaca bahsederek, Türk dünyasında -Umay’ın diğer adı olan- Sarıkız’ın iyilik timsali koruyucu bir motif ile karşımıza çıktığından fakat Simav’ın bazı köylerindeki inanışa göre Sarıkız’ın bu inanışın tam tersi istikamette bir çizgide olduğundan bahsetmiştik.
Simav’daki bu inanışa göre Sarıkız, çocukları yüksek yerlerden aşağı düşüren kötü bir ruhtur. Yine Simav’da, çocukların ve bebeklerin korkmasında ve ağlamasında Sarıkız’ın etkisi olduğu inanışı yaygındır. Bu inanış Türk mitolojisinde önemli bir yeri olan “Albastı” ile de alakalı sayılabilir. Türk boylarının hemen hemen hepsinde Albastı’nın (Alkarası, Alkarısı), doğum sırasında ve sonrasında gerek anne için, gerek çocuk için çok büyük bir tehlike olduğuna inanılır. Bu ruhla ilgili inançlar, Türklerin çok eski devirlerinden günümüze dek gelen, hâlâ Anadolu’da yaşayan önemli bir mitolojik unsurdur. Simav’daki Sarıkız inanışı bu yönüyle albastı ile benzerlik gösterir. Buna rağmen Simav’daki Sarıkız inanışı daha çok Umay ve Erlik ile alakalıdır. Umay, Türk dünyasında ve Anadolu’nun pek çok yerinde iyi karakterli olmasına rağmen Simav’da kötülük yapan bir ruhtur. Bu sebeple yukarıda bahsini ettiğimiz Erlik ile karıştırılmış ya da Erlik’in yerini almış bir motif sergiler. Fakat Sarıkız adını alması Umay ile alakalı olduğunun açık delilidir.
Bu inanışa, bölgemizde sadece Simav’da rastlanmamaktadır. Hisarcık ilçesinde de aynı doğrultuda bir Sarıkız inanışı vardır. Yaptığımız derlemeler sırasında konuştuğumuz insanlar, Sarıkız’ı gördüklerini ve çocukken defalarca Sarıkız tarafından kovalandıklarını bile iddia etmişlerdir. Sarıkız’ın özellikle çocuklara musallat olduğunu, bazen de hayvanlarla uğraştığını dile getirmişlerdir. Sarıkız’ı görenler onu tasvir etmişlerdir. Sarıkız, saçları yere kadar uzanan, elbiselerinin üstünde parlak telleri olan, uzun boylu bir kızdır. Elbiseleri, saçları ve teni sarı renktedir. Hatta ilçe halkına göre Cumhuriyet mahallesinde Sarıkız’ın mezarı vardır. Mezarın olduğu bölge, Sarıkız’ın en fazla göründüğü yer olduğu için, burasının Sarıkız’ın mezarı olduğuna kanaat getirilmiştir. Eski yıllarda mezarın etrafı taşlarla çevriliyken, zamanla yolun ortasında kaldığı için etrafındaki taşlar temizlenmiş, onun yerine renkli taşlarla üstüne taş döşeme yapılmıştır.
Özetle; Türk dünyasında anne ve çocukları koruyan Sarıkız (Umay), Simav ve Hisarcık İlçelerimizde tam tersi bir mana yüklenerek çocukları korkutan bir ruh olarak karşımıza çıkar. Sarıkız, kötülük yapması yönüyle Erlik’e benzese de, Anadolu’daki yaygın inanış olan Sarıkız inanışı ile aynı çizgide olup, buna karşın tam ters anlam kazanmıştır.